Gabayga Soomaaliyeed: Codka Bulshada iyo Dhaxalka Afka

Gabayga sidaas darteed ma ahayn erayo la isu qurxiyo oo keliya. Wuxuu ahaa hadal xambaarsan macne, mararka qaarkoodna wuxuu noqday meel lagu muujiyo waxa bulshada ka dhex socda.

Suugaan aan buug ku bilaaban

Ka hor inta aan Af-Soomaaliga loo helin nidaam qoraal rasmi ah sannadkii 1972, suugaanta Soomaalidu waxay lahayd dhaqan afeed xooggan. Abdalla Omar Mansur wuxuu tilmaamayaa in suugaantaas lagu curin jiray, lagu xafidi jiray, laguna gudbin jiray hadal ahaan. Waxaa ka mid ahaa gabayo, heeso, sheekooyin, halxiraalayaal iyo maahmaahyo.

Taasi waxay qofka maanta akhrinaya suugaanta Soomaaliyeed tusinaysaa arrin muhiim ah: haddii qoraal la waayay, macnaheedu ma ahayn in aqoon iyo suugaan la waayay.

Afku wuxuu ahaa kayd.

Abwaanku wuxuu curinayay gabayga, dadka ayaa dhageysanayay, qaarna way xafidayeen, dabadeedna jiil kale ayaa maqli jiray. Habkan ayaa suugaantu ku noolaan kartay iyadoo aan buug lagu qorin.

Waxaa laga yaabaa in tani ay tahay mid ka mid ah sababaha gabaygu weli uga muuqdo xusuusta Soomaalida. Ma ahayn wax ku xirnaa hal qoraal oo meel yaalla; wuxuu ku dhex jiray dadka.

Maxaa gabayga ka dhigay mid muhiim ah?

Gabaygu wuxuu qofka siinayay fursad uu ku yiraahdo wax laga yaabo in hadal caadi ah lagu cabbiri waayo.

Waxaa lagu muujin karaa farxad iyo murugo, ammaan iyo dhaliil, jacayl iyo colaad, talo iyo dood. Laakiin muhiimaddiisu waxay sii weynaanaysay marka uu la xiriiray arrimaha bulshada.

Said S. Samatar, daraasaddiisa Oral Poetry and Somali Nationalism , wuxuu gabayga ku eegayaa xiriirka ka dhexeeya suugaanta afka, siyaasadda iyo awoodda. Buuggu wuxuu si gaar ah u baarayaa sida hadalka gabayga ah loogu adeegsan karay isgaarsiinta bulshada iyo saameynta siyaasadeed.

Taas waxaa laga fahmi karaa in abwaanku uusan mar walba ahayn qof keligiis erayo curinaya. Gabaygu wuxuu lahaa dhageyste, wuxuuna ku dhex jiray xaalad bulsheed.

Marka gabay la tiriyo, waxaa jiray dad fahmaya cidda loo jeedo, waxa laga hadlayo iyo sababta waqtigaas loo yiri.

Sidaas ayuu gabaygu uga mid noqday nolosha bulshada.

Gabaygu wuxuu xambaarsanaa xusuus

Bulsho kasta waxay leedahay hab ay ku xasuusato wixii soo maray. Qaar waxay ku kaydiyaan buugaag, qaar kayd rasmi ah, qaarna sawirro iyo dukumiinti.

Dhaqanka Soomaaliyeed, gabayga iyo suugaanta afku waxay ka mid ahaayeen hababka xusuusta lagu gudbin jiray.

Tani maaha in gabay kasta loo qaato inuu yahay diiwaan taariikheed oo dhammeystiran. Gabaygu waa suugaan, wuxuuna leeyahay aragtida iyo codka qofkii tiriyay.

Laakiin marka la akhriyo gabayada iyo suugaanta iyadoo lala kaashanayo ilo kale oo taariikheed, waxay qofka siin karaan sawir ku saabsan sida dadka xilligaas u fikiri jireen, waxa ay qiimeyn jireen iyo arrimaha bulshada ka dhex jiray.

Halkaas ayay suugaantu kaga duwan tahay liis taariikho iyo dhacdooyin ah. Waxay mararka qaarkood kuu sheegaysaa sida dadku u dareemeen dhacdadii , ma aha oo keliya waxa dhacay.

Maanso iyo hees isku mid ma aha

Marka laga hadlayo suugaanta Soomaalida, waxaa muhiim ah inaan dhammaan noocyada suugaanta afka hal magac ku wada darin.

Martin Orwin wuxuu daraasad ku sameeyay waxa uu ugu yeeray “definitive text” ee maansada Soomaaliyeed. Wuxuu maansada barbar dhigaa heesta dhaqanka ah, isagoo tilmaamaya in labada nooc ay leeyihiin astaamo iyo filashooyin kala duwan.

Tani waxay ina xusuusinaysaa in suugaanta Soomaalidu leedahay nidaam iyo kala duwanaansho ka badan inta mararka qaarkood laga fahmo erayga guud ee “gabay”.

Marka aan ka hadlayno gabay, maanso ama hees, waxaa fiican inaan marka hore ogaanno nooca suugaanta aan ka hadlayno iyo sida uu bulshada dhexdeeda uga shaqeynayay.

Gabayga iyo siyaasadda

Taariikhda Soomaalida waxaa jira tusaalooyin muujinaya sida gabaygu ugu dhex milmay arrimaha siyaasadda.

Mid ka mid ah tusaalooyinka ugu caansan waa gabayadii la xiriiray Sayyid Maxamed Cabdille Xasan iyo dhaqdhaqaaqii Daraawiishta.

Samatar wuxuu buuggiisa qayb gaar ah uga hadlayaa “Poetic Oratory and the Dervish Movement”, isagoo baaraya xiriirka ka dhexeeya hadalka gabayga ah iyo dhaqdhaqaaqa Daraawiishta.

Tani waxay ina tusaysaa awoodda hadalka afka marka uu bulshada dhexdeeda ku leeyahay dhageyste ballaaran.

Fikir la tiriyey wuxuu noqon karaa hadal la xafido.

Hadal la xafidana wuxuu noqon karaa fikrad sii socota.

Laakiin waxaa muhiim ah inaanan arrintan ku koobno gabayga oo dhan. Gabay kasta ma ahayn mid siyaasadeed, mana ahayn in suugaanta Soomaaliyeed oo dhan loo fahmo iyadoo loo marayo Daraawiishta oo keliya. Tusaalaha Daraawiishtu wuxuu naga caawinayaa oo keliya inaan aragno hal dhinac oo ka mid ah awoodda gabayga.

Markii afku la kulmay qoraalka

Sannadkii 1972 wuxuu ahaa marxalad muhiim ah oo ku saabsan qoraalka Af-Soomaaliga. Mansur wuxuu ka hadlayaa sida Soomaaliya markaas u yeelatay nidaam qoraal rasmi ah oo luqadda Soomaaliga ah, iyadoo dhaqankii hore ee oral-ka ahaa uu ahaa mid muhiim ah.

Qoraalku wuxuu keenay fursad cusub.

Waxyaabo markii hore ku tiirsanaa xafididda iyo gudbinta afka ayaa bilaabay inay yeeshaan meel lagu qoro laguna kaydiyo.

Laakiin qoraalku ma uusan meesha ka saarin dhaqankii afka. Labadu waxay noqdeen laba hab oo suugaantu ku sii noolaan karto.

Orwin wuxuu sidoo kale muujinayaa in horumarka isticmaalka qoraalka uu qayb ka yahay doodda ku saabsan sida loo fahmo qoraalka maansada Soomaaliyeed.

Taasi waxay ina gelinaysaa su'aal xiiso leh: marka gabay afka lagu gudbin jiray loo beddelo qoraal, maxaa la ilaalinayaa, maxaase laga yaabaa inuu lumo?

Erayada waa la qori karaa, laakiin suugaantu mararka qaarkood waxay leedahay cod, xaalad iyo dhageyste.

Maxay tani maanta inaga khuseysaa?

Maanta gabayga Soomaaliyeed wuxuu haystaa meel cusub oo uu ku noolaan karo: internetka.

Gabay hore oo ku koobnaa xusuusta qof ama buug yar ayaa maanta lagu kaydin karaa meel ay kumannaan qof ka heli karaan. Laakiin fursaddan waxay la socotaa masuuliyad.

Haddii gabay la gelinayo internetka, waxaa muhiim ah in la ogaado cidda tirisay, haddii ay suurtagal tahay xilliga ama xaaladda lagu tiriyey, iyo halka xogta laga helay.

Haddii aan la hubin qoraaga, waa in sidaas loo sheegaa.

Haddii gabaygu leeyahay noocyo kala duwan oo la hayo, waa in aan si aan xaqiijin lahayn hal nooc loogu magacaabin inuu yahay kan saxda ah.

Kaydinta suugaantu ma aha oo keliya in qoraal internetka la geliyo. Waa in la ilaaliyo macluumaadka ku hareeraysan qoraalka.

Dhaxal u baahan in la fahmo, ma aha oo keliya in la kaydiyo

Gabayga Soomaaliyeed wuxuu maanta inoo yahay dhaxal suugaaneed, laakiin qiimihiisu wuxuu ka weyn yahay quruxda erayada.

Wuxuu inoo sheegayaa wax ku saabsan afka, bulshada iyo sida Soomaalidu u adeegsan jirtay hadalka si ay fikrado iyo xusuus u gudbiso.

Daraasadaha ay sameeyeen Samatar, Orwin iyo Mansur waxay mid kasta dhinac gaar ah uga iftiiminayaan arrintan: Samatar wuxuu xoogga saarayaa xiriirka gabayga iyo siyaasadda, Orwin wuxuu eegayaa qaabka maansada iyo qoraalkeeda, halka Mansur uu sharxayo dhaqanka oral-ka iyo u gudbidda qoraalka.

Marka saddexdan aragti la isu geeyo, waxaa muuqata in gabayga Soomaaliyeed aan lagu fahmi karin hal dhinac oo keliya.

Waa suugaan.

Waa hadal.

Waa xusuus.

Waana qayb ka mid ah taariikhda bulshada.

Waxaa laga yaabaa in hawsha ugu muhiimsan ee maanta taalla aysan ahayn inaan gabayga oo keliya dib u akhrino, balse ay tahay inaan si wanaagsan u diiwaangelinno, u xaqiijinno oo u ilaalinno , si qofka berri jooga uu u ogaado cidda tirisay, waxa laga hadlayay iyo sababta gabaygaasi muhiim u ahaa.

Tixraacyo

Samatar, Said S. Oral Poetry and Somali Nationalism: The Case of Sayyid Mahammad 'Abdille Hasan . Cambridge University Press, 1982.

Orwin, Martin. “On the Concept of ‘Definitive Text’ in Somali Poetry.” Bulletin of the School of Oriental and African Studies , 66(3), 2003, pp. 334–347.

Mansur, Abdalla Omar. “Somali: From an Oral to a Written Language.” Diogenes , 46(184), 1998, pp. 91–100.