Wada sheekaysi degan oo naftooda lala yeeshay. (Fikrado aqoonyahan ah kadib waagu ka baryay California (Los Angeles)
Buugaagtaan waan ka dhuuxay, si qoto dheerna waan u akhriyay, fikradahooda dood, dhaliil iyo casharna waan la noolaa, balse buugtaan waxaan ka ogaaday dhowr arrimood:
Tan koowaad: waa in si dhakhso ah loo yimaado, iyo qaabka habka qalinka si natiijada hore loo helo.
Tan labaad: waxay si cad u tahay maqnaanshaha ujeedada akhriska.
Tan saddexaad: Buugaagtan iyo maqaaladan, waxaa cad in ay jiraan nooc ka mid ah bisayl iyo wax aan runta ka gabanayn.
Tan afraad: waxaa jira aragti xooggan oo lagu baraarugo, taas oo ah jiritaanka fikradda dhammaadka qarnigii labaatanaad, taas oo ku habboon fikradda (Xil), balse fikradda (Xag-jir), iyo (Qabiil-hore) tilmaamaysa joogtayn.
Halka fikradda kale (dhamaadka) ay tilmaamayso in la gaadho meesha sare, ee aanay ka dib ahayn, laba shay uun baa ku jira, ama qof kasta kor gaadhaa, ama qofka kor gaadhaa ayaa dib u socodka u bilaabaya.
Fikradda aakhiru samaanka waxay tilmaamaysaa in ay dhibaato ka jirto fikirka bini'aadamka, qofka aaminsan in habkiisu yahay dhamaad sidoo kale aaminsan in qofka kale ku biiro, ama isdilo, wado sadexaad ma jirto, halkaasna waxaan ka helnay in uu qoray mufakirkii maraykan ee Fukoyama. Buugiisa (The End of History), oo macnaheedu yahay in bani'aadamku ku guuleystey in uu gaadho koobkii aqoonta iyo daryeelka Maraykanka tijaabo hodan ah, ma jirto wax ka badalaya hannaan dhaqaale, dimuqraadiyaddii reer galbeedkuna hab siyaasadeed, iyo sidaas oo kale Wuxuu aaminsan yahay in dhammaadka aadanuhu yahay in la dhiso moodel cusub, laakiin mufakirkii aadamiga ahaa, iyo faylasuufkii reer Masar ee Cabdul Wahaab Al-Masiri wuxuu buugiisa ku tilmaamay macno kale, taasina waa mufakirkii Maraykanka ahaa ee Fukoyama wuxuu leeyahay buug kale oo lid ku ah. Yacni fikradda difaaca jinsiyadda aadanaha, taas oo ah (dhamaadka aadanaha), mufakirka maraykanku wuxuu buugiisa ku qorayaa luuqadda wacdiga iyo hanuuninta, halka mufakirka masaariga ah uu buugiisa ku qoray luuqadda falsafadda qoto dheer, wuxuu ka hadlayaa aadanaha tiisa dheer iyo tiisa dheer. Socdaal, iyo ka hadalka diinta ee aadanaha, iyo ka hadalka fanka iyo fikirka aadanaha, iyo goormuu nin fududaa iyo sababta? Sidee loo dhisay iyo sababta? Maxayse reer galbeedka qaarkood isugu dayaan inay kala baxaan fircooniga isku dhafka ah ee aadanaha si ay uga dhigaan mid fudud? Casrigu fikrad ahaan ma ku guulaystay in la kala saaro gudniinka fircooniga ah ee aadanaha? Lkn maku guulaysatay inaad fikirka diinta ka tirtirto gudniinka fircooniga ah ee aadanaha?
Waxaan isku dayay in aan fahmo fikrada khaatumada waxyiga, waxaanan u arkay in ay tahay mid aadame oo lugta ku dhuftay, waayo koox walba waxay aragtaa in taariikhdu isaga dhamaatay, mid kale jiritaan looma hayo (waxay tiri yuhuudu waxba ma gaaloobaan, gaaladuna waxba ma aha. Yuhuudu ma aha waxba, waxayna akhriyaan Kitaabka, markaasay yidhaahdeen kuwaan aqoonin, koox waliba waxay isku dayeen inay dhameeyaan kaalintii kale ee Diin iyo ilbaxnimo, markaasay mid kastaa adeegsadeen hadal tilmaamaya.
Fikirka baajintu waxay kaloo tilmaamaysaa ilbaxnimo iyo kibir diineed, iyo wayni aan cilmiyaysan, mana aha ujeedo qof kale xisaabta laga baajiyo waayo waa ka duwantahay, tani kuma safna fikir cilmiyaysan, sida guud ahaan tani tilmaamayso maqnaanshaha caqliga ehelnimo, taas oo ah Ku salaysan daraasad iyo cilmi baadhis, kana fogow inta suurtagal ah fikradda guud (waxba ma ahan).
Fikradani waxay ku dhacday muslimiinta habeenkii ilbaxnimada islaamka, koox kasta oo muslimiin ahna waxay aaminsan yihiin in xaqu la jiro, halkaana waxaan ka aragnay iskuulkii cabdul qader kilani allaha u naxariistee, wuu arkaa in aanay runtu kala duwanayn. Dugsiyada kale, iyo jiilal aayadaha gabayada laga dhaxlay ayaa xaqiijinaya tan:
Labadii hore iyo qoraxdeena waan tabay......... Weligeed cirka ma joogin, weligeed ma dhicin.
Waan ognahay in waynaantu ahayn mid kamid ah sifooyinkii sheekh al muusa cabdul qaadir ceelkaylaani ilaahay ha unaxariistee balse waynaantu waxay ka muuqataa mid ka badan asaasayaashii, baajinta noocan ahna waxay ku faaftay daliil u ah jiritaanka Cudur baa noo roon, xaqna ku suganahay, salafiyiintana maanta siday shalay xidigo ugu ahaayeen garoonkan, ummaddii oo dhan waa hadh cad, walaalo qaarna aaminsanyihiin, walina in badan oo ka mid ah dhaqdhaqaaqyada iyo dhaqdhaqaaqyada badankoodu la ildaran yihiin nacasnimo iyo Caqli xumo siyaasadeed, oo xariifnimo siyaasadeed uun bay ku hayaan, niman tablaigh iyo dawah qaarkood waxay aaminsanyihiin ardada aakhiro ee wakhtigan la joogo inay yihiin qolada tablaigh, qaar kalena dunya ku waasheen, waa tanaa soo dhawaatay ee dhamaadka aduunka, waxayna muujinaysaa in dhibaato qoto dheer ka jirto fikirka islaamka gaar ahaan, iyo guud ahaan fikirka aadamaha.
Fikraduhu way dhacdaa, laakiin taariikhdu ma dhacdo, waayo-aragnimada aadamuhu kuma istaagto qof gaar ah, laakiin fikraduhu waa wax soo saar bini'aadam waqti gaar ah, iyo in duufaano gaar ah la wajaho, fikraduhuna waxay noqon karaan mid waqti dheer ku hodma, balse ma joojiyaan taariikhda, mana sameeyaan Xaq uma laha in waqtiga la joojiyo. Waxaan ka dhigay waayo waayo uma guurto mustaqbalka xaalad duruufeed. Marxism fikir ahaan weli waa xoog badan yahay. Laakiin waxay ka cabataa saluug garaad dheer, waayo tijaabadii waxay joojisay bixinta. Dambi tijaabada ah? Mise isku fikrad? Daraasadii maadadu wali way socotaa galbeedka, caasimadnimadu way ku fashilantay galbeedka iyo bariga, laakiin wali waa khibrad hodan ah, qalinkuna wali dhaliil iyo daraasad ayay wadaan, halkanna waxaan ka helaynaa in fikradaha dhiibashadu wali tahay Waxaa socota, ma jiro jiritaanka fikirka khaatumada, laakiin muslimiinta badankood waxay weli jecelyihiin fikirka khaatumada, taasina waxaa sabab u ah qaar ka mid ah jurisiyiinta ayaa u arka in taariikhdu dhammaato, waana sababta ay u xireen albaabka dadaalka, kuna dhawaaqeen in aanay suurtagal ahayn. In la abuuro wixii ahaa, sida ay moodada qaar u arkaan in ay tahay dhamaadkii culuumta shareecada ee sunnada, laakiin aragtideena dhexdhexaadka ah waxay u arkaan in ay dhamaad tahay taariikhdu waa la dagaalanka casriga ee magaca islaamka, ma jirto xisbiyo iyo kooxo jiritaan Fikirka islaamka, qolo kastana waxay ku faraxsan tahay waxa ay haysato.
Fikradan guud ee afkaarta (dhamaadka) waxaan leenahay mid ku dhisan fikradda (dialogue), halbeegaan waxaa horey u kiciyey mufakirkii Faransiiska ahaa ee Jaroudi, ma jiro mid ku habboon in la wada hadlo dadka, fikradaha, ilbaxnimada, iyo diimaha. Hubka kuwa xoogga leh waa kan, iyo kuwa aysan ka baqayn in ay dood, caddayn iyo caddayn isku horkeenaan, xoog, seef iyo xabsi midna ma ahan.
Kuwa hadalka ka baqaya dood kuma qabaan, laakiin dialogue wuxuu jecelyahay in loo siman yahay, oo aanay u dhaxayn sayid iyo adoon, ama wada hadal ku sheega dadka taajiriinta ah iyo kuwa faqiirka ah, ama waqooyi iyo koonfur, dhamaan Taas oo ah guul daro maya maya, tan looma arko wadahadal u dhexeeya laba kooxood, balse tan waxaa loo arkaa mid daba socda, iyo cashar ka dhigista riwaayadaha caalamiga ah.
Akhrintayda aamusan ee dariiqada fikirka islaamka, waxaan ogaaday in ay jiraan buugaag badan oo aan waxba ka faa'iido lahayn da'daas, taasina waa in aynaan ka baajin xisaabtan, waayo waxay ku jirtaa fikrad ahaan. Muxaadaro, mana aha mashaariic dadka dhiirigalinaya, mana aha fikrado saliim ah, mana aha muslim, fikir uu ku saxo noloshiisa, mana aha fikir dilaaga, muslimkuna wuxuu siinayaa tamar weyn, si uu u dhigo meel qaldan, iyo waqti qaldan, dhamaan Tani waxay u baahan tahay ninka Muslimka ah inuu yeesho akhrinta adag ee fikirka Islaamka si uu u kala saaro fikirka nool iyo fikirka dhintay, una dhexeeyo fikirka cabirka iyo fikirka, waxaas oo dhan waxay u baahan yihiin khariidad maskaxeed iyo maskaxeed ee la tacaalidda fikirka.
Wakhtigan xaadirka ah, waa in laga gudbaa marxaladda nidaamka oo loo gudbo heer wada hadal, taasina waa in laga guuraa dunida xayawaanaadka ah, halkaas oo nolosha loo qaabeeyo isku dheelitirka quwadaha ee dunida bini'aadamka, halkaas oo noloshu u samaysan tahay sida ay u dhisan tahay In xidhiidh dhinac ah qandaraasyo midna loo naxariisto, dabadeedna fikirka dhamaadka diidno, si wada jir ahna bini'aadamka u difaacno, mask uun maaha.
Waa garasho ilbaxnimo in la ogaado halka aan hadda joogno? Si aynaan mashaariicda dadka bilaa xigmada ah ugu dhamaan, sida aynu u ogaanno sababta aynu u joogno? Maxayse tahay sababaha horseeday waxa aynu nahay? Agaasimuhuna muxuu ahaa? Su'aalahani waxay ka samaysanayaan khariidada caqliga iyo dabeecadda ee cilmiga nafta iyo maadiga.
Waxaan ku noolnahay dhibaato qoto dheer, laakiin kuma noolin daqiiqado nacasnimo, laakiin waxaan ku noolnahay daqiiqado su'aalo ah, daqiiqadahanina waxay ka bilaabmaan walaac sokeeye, walaaca sokeeyena waa bilowga samaysanka nafsadeed, qof aan walwalsanayn ma sii socon karo, walaacuna waa Laba nooc, bukaan iyo caafimaad qaba, bukaan waa dilaa, iyo caafimaad qaba, iyo dhamaan mufakiriinta isbeddelka sameeyay waxay ku noolaayeen marxaladihii walaaca, dhamaan dadkii horumarka u dhaqaaqay waxay mareen marxaladihii walaac sokeeye, diinna maaha. Nabad kula noolow nafsadaada xataa marxaladaha is-regression, waxaa lagama maarmaan ah inaan galno dunida (self-reliance), laga bilaabo (The reassuring soul), socdaalka awooda wuxuu u baahan yahay in loo abuuro jawi hordhac ah, taasina waa awoodda waa la sameeyaa, ee lama soo dhoofiyo.
Qoraa Sheikh Abdirahman Bashiir